GreekEnglish (United Kingdom)Russian (CIS)
Πέμπτη, 16 Δεκεμβρίου 2010 12:59

ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ ΣΤΙΣ ΚΥΚΛΑΔΕΣ

Τα Χριστούγεννα στις Κυκλάδες παραμένουν αναλλοίωτα στο χρόνο και αποτυπώνουν παλιές συνήθειες που η σύγχρονη εποχή δεν έχει καταφέρει να τις εξαφανίσει. Τα έθιμα των Χριστουγέννων διαφέρουν από τόπο σε τόπο, έχουν, όμως, έναν κοινό παρονομαστή: την ελπίδα που φέρνει η γέννηση του Χριστού.

Στις Κυκλάδες το δωδεκαήμερο από την παραμονή των Χριστουγέννων μέχρι και την ημέρα των Φώτων, επικρατεί ο φόβος για τους καλικάντζαρους, ο οποίος δημιούργησε έθιμα γύρω από την εστία του σπιτιού, προκειμένου με αυτό τον τρόπο, να αποτραπεί η ανεπιθύμητη παρουσία τους.

Γενικά, στις Κυκλάδες θεωρείται καλός οιωνός αν την Πρωτοχρονιά φυσάει βοριάς ή αν έρθει στην αυλή του σπιτιού ένα περιστέρι. Αν όμως πετάξει πάνω από το σπιτικό κοράκι φοβούνται μήπως συμβούν ατυχίες μέσα στη νέα χρονιά.

Η διατροφή και οι συνταγές για τις ημέρες αυτές είναι πάντα ιδιαίτερες αλλά δεν διαφέρουν από τον υπόλοιπο Ελλαδικό χώρο. Έτσι τα Χριστούγεννα οι νοικοκυρές προτιμούν κοτόπουλο ή γαλοπούλα (επειδή τα πουλερικά σκαλίζουν προς τα πίσω, για να φύγει ο παλιός χρόνος), ενώ την Πρωτοχρονιά χοιρινό (επειδή ο χοίρος σπρώχνει προς τα εμπρός, για να ξεκινήσει ο νέος χρόνος).

Τα έθιμα στα νησιά των Κυκλάδων:
Στον μεσαιωνικό οικισμό της Άνω Σύρου οι κάτοικοι προετοιμάζονται για την ημέρα των Χριστουγέννων, Ασπρίζοντας τις αυλές των σπιτιών τους, φτιάχνουν κουραμπιέδες και φινίκια (μελομακάρονα) και τα παιδιά με τις παραδοσιακές φορεσιές της Σύρου περνούν από τα σπίτια λέγοντας τα ακόλουθα κάλαντα που τραγουδιούνται και σε πολλά νησιά των Κυκλάδων:

Για σένα κόρη όμορφη
ήρθαμε να τα πούμε,
και τα καλά Χριστούγεννα
για να σου ευχηθούμε.

Φέρτε μας κρασί να πιούμε
και του χρόνου να σας πούμε,
και του χρόνου να σας πούμε
φέρτε μας κρασί να πιούμε.

Αν έχεις κόρη όμορφη
βάλε τη στο τσιμπίδι,
και κρέμασε την αψηλά
να μην τη φαν οι ψύλλοι.

Φέρτε μας κρασί να πιούμε
και του χρόνου να σας πούμε,
και του χρόνου να σας πούμε
φέρτε μας κρασί να πιούμε.

Σ’ αυτό το σπίτι που ‘ρθαμε
καράβια 'ν' ασημένια,
του χρόνου σαν και σήμερα
να ‘ναι μαλαματένια.

Φέρτε μας κρασί να πιούμε
και του χρόνου να σας πούμε,
και του χρόνου να σας πούμε
φέρτε μας κρασί να πιούμε.

Για σένα κόρη όμορφη
ήρθαμε να τα πούμε,
και τα καλά Χριστούγεννα
για να σου ευχηθούμε.

Φέρτε μας κρασί να πιούμε
και του χρόνου να σας πούμε,
και του χρόνου να σας πούμε
φέρτε μας κρασί να πιούμε.

Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι ο Καθολικός πληθυσμός της Σύρου – κυρίως στα χωριά, την παραμονή των Χριστουγέννων μετά την εκκλησία τρώει ψάρι και κουνουπίδι. Χαρακτηριστικό είναι και το παραδοσιακό καραβάκι που στολίζεται στα περισσότερα σπίτια σε όλο το νησί. Το καραβάκι συμβολίζει την πλεύση του ανθρώπου προς την καινούργια ζωή μετά τη γέννηση του Χριστού. Στη Σύρο τα τελευταία χρόνια το ξεχασμένο αυτό κυκλαδίτικο έθιμο έχει αναβιώσει μετά από αξιέπαινες προσπάθειες πολιτιστικών και δημοτικών φορέων.
Την παραμονή των Θεοφανείων μέλη του Λυκείου Ελληνίδων ψάλλουν πάλι τα κάλαντα κρατώντας, αυτή τη φορά, φαναράκια φτιαγμένα από κούφια φρέσκα πορτοκάλια, αναβιώνοντας ένα παμπάλαιο συριανό έθιμο.

Στην Ανάφη, τα Χριστούγεννα οι νοικοκυρές φτιάχνουν το "κουφέτο", ένα γλύκισμα από καβουρντισμένα αμύγδαλα και αναφιώτικο μέλι. Την Πρωτοχρονιά ζυμώνουν και ψήνουν στον ξυλόφουρνο το αναφιώτικο ζαφοριστό (με κρόκο) ψωμί, με αποτέλεσμα το ψωμί να παίρνει έντονο κίτρινο χρώμα και ιδιαίτερη γεύση.

Ιδιαίτερο για την Ελλάδα έθιμο υπάρχει στην Σαντορίνη όπου οι νοικοκυρές ετοιμάζουν πουτίγκα καθώς και τα Ιταλικά ζυμαρικά Νιόκι.

Στα χωριά της Νάξου και τις δώδεκα ημέρες των εορτών καίει άσβεστο ένα ξύλο στο τζάκι, το «χριστοκούτσουρο», τη στάχτη του οποίου θα ρίξουν αργότερα για ευλογία σε φυτά και ζώα.
Στο Γλινάδο της Νάξου , υπάρχει ένα έθιμο  που σκοπό έχει την ενίσχυση των δεσμών του ζευγαριού: το «πάντρεμα» της φωτιάς. Τοποθετώντας σταυρωτά δυο ξύλα στη φωτιά, για να είναι το ανδρόγυνο ευτυχισμένο, ακριβώς όπως ζευγαρώνουν τα ξύλα. Ένα παραδοσιακό γαστρονομικό έθιμο της Νάξου είναι γεμιστό κατσίκι με διάφορα χορταρικά και ρύζι, το οποίο παρασκευάζεται και προσφέρεται τα Χριστούγεννα και την Πρωτοχρονιά. Ζυμώνονται επίσης τα Χριστόψωμα με σταφίδες και καρύδια, τα οποία έχουν στο κέντρο ένα ολόκληρο καρύδι με το τσόφλι του και ένα σταυρό από ζυμάρι.

Ονομαστά είναι τα σιφνέικα κάλαντα, αυτοσχέδια στιχουργήματα που σχολιάζουν πρόσωπα και καταστάσεις. Ενώ το πατροπαράδοτο χριστουγεννιάτικο τραπέζι αποτελείται, κατά βάση, από χοιρινό κρέας παστό ή στο φούρνο και από Χριστόψωμα ζυμωμένα με γλυκάνισο.

Ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζει το έθιμο του «κάβου», στο χωριό Τριπόταμος της Τήνου. Κάθε Χριστούγεννα ένας κάτοικος του χωριού παίρνει στο σπίτι του την εικόνα της γέννησης του Χριστού, παίρνει δηλαδή τον «κάβο της χρονιάς». Αυτό σημαίνει ότι για όλο το χρόνο έχει κάποιες υποχρεώσεις: να φροντίζει την εκκλησία, να τη διατηρεί καθαρή, να κρατάει το καντήλι της πάντοτε αναμμένο. Με την έλευση των επόμενων Χριστουγέννων, οφείλει να ετοιμάσει κοινό τραπέζι, το τραπέζι της «αδελφοσύνης», για όλο το χωριό. Επίσης, στη Χριστουγεννιάτικη λειτουργία θα πρέπει να μοιράσει στους συγχωριανούς του κεριά από καθαρό κερί μέλισσας.

Στη Σέριφο, ένα έθιμο που μετρά πολλά χρονιά ζωής και αναβιώνει κάθε Χριστούγεννα είναι το εξής: Όλοι οι άνδρες του νησιού πηγαίνουν στον παπά για να του ευχηθούν και να του δώσουν κάποιο φιλοδώρημα και με αυτόν τον τρόπο να «φλερτάρουν»-όπως λέγεται-τον παπά. Επίσης εορτάζεται κάθε Χριστούγεννα το πανηγύρι του Χριστού στην Χώρα στις 25 Δεκεμβρίου.

Στην Μύκονο, ξεχωρίζει το πανηγύρι του Αγίου Στεφάνου στην περιοχή Τούρλος στις 27 Δεκεμβρίου Τα Μυκονιάτικα κάλαντα που ψέλνονται κρατούν το τοπικό χρώμα και χαρακτηρίζονται από το Μυκονιάτικο χιούμορ:

«Άγιος Βασίλης έρχεται από τις Κάτω Δήλες
βαστά το καλαθάκι του γεμάτο πεταλίδες.
Τις πεταλίδες ήφαε ξινόγαλο γυρεύει
του δίνουμε Χριστόψωμο και ανεπετά και φεύγει.
Άγιος Βασίλης έρχεται και στο ντουλάπι πάει
να βρει τα ξεροτήγανα να κάτσει να τα φάει.
Τα ξεροτήγανα ήφαε και λούζα μας γυρεύει
του δίνουμε γλυκό κρασί και σηκώνεται και φεύγει.
Για σφάξτε μας τον πετεινό για σφάξτε μας την κότα
για δώστε μας το τάλιρο να πάμε σ' άλλη πόρτα».

Ξεχωριστής σημασία για το νησί της Μυκόνου αποτελεί και η γιορτή των Φώτων επειδή ξεκινούν τα «μπαλόσια», έθιμο Βενετσιάνικης προέλευσης με ρίζες την λέξη «ballonzolo» που σημαίνει «χοροπήδημα» και «Ballocio» που σημαίνει «χορουδάκι». Τους χορούς αυτούς συνοδεύουν βιολιά, τσαμπούνες και τουμπάκια.

Στην Αμοργό, ανήμερα τη Πρωτοχρονιά, σερβίρουν τον «κοφτό», ένα έδεσμα από σιτάρι, κρεμμύδι, τυρί τριμμένο, λάδι και νερό για να πάει καλά η σοδειά.

Στην Πάρο οι τελετουργίες έχουν θρησκευτικό χαρακτήρα. Τα παιδιά ψάλλουν τα κάλαντα το απόγευμα της παραμονής των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς, αμέσως μετά τον εσπερινό και ανήμερα το πρωί μετά το τέλος της λειτουργίας. Ενώ τα ξημερώματα της ημέρας των Φώτων γίνεται λειτουργία στη ανδρική Μονή της Λογγοβάρδας, βορειανατολικά της πρωτεύουσας Παροικιάς με την λειτουργία να αρχίζει στις δύο τα ξημερώματα και να την παρακολουθούν μόνο άντρες, ενώ οι γυναίκες πηγαίνουν στην αντίστοιχη τελετή του Ιερού Ναού του Ταξιάρχη, πάντοτε στην ίδια περιοχή.

Το πρωί των Θεοφανείων στους παράκτιους οικισμούς της Πάρου, μετά το τέλος της λειτουργίας του «Μεγάλου Αγιασμού», ο ιερέας, οι ψάλτες και το εκκλησίασμα πηγαίνουν από την εκκλησία στο λιμάνι, κρατώντας την εικόνα της Βάφτισης και τα Εξαπτέρυγα, για να γίνει ο αγιασμός των υδάτων και η κατάδυση του Τίμιου Σταυρού. Μετά τη λειτουργία όσοι πιστοί έχουν νηστέψει την προηγουμένη μέρα φέρνουν αγιασμό στο σπίτι και τον πίνουν. Η γιορτή αυτή θεωρείται ως ημέρα κάθαρσης και εξαγνισμού για τους ανθρώπους, τα ζώα και τη Φύση γενικότερα. Οι γεωργοί ραντίζουν με αγιασμό τα ζώα τους, τις κατοικίες τους, τα χωράφια, τα δέντρα, τα πηγάδια. Αυτό το τελετουργικό πρέπει να γίνει μέχρι το μεσημέρι γιατί θεωρείται ότι αργότερα ο αγιασμός χάνει τη δύναμη της κάθαρσης και του εξαγνισμού.